Często słyszymy pozdrowienie Szabat Szalom (שבת שלום), oznaczające życzenie „pokoju na szabat”. Ale czym dokładnie jest szabat i dlaczego zajmuje tak centralne miejsce w judaizmie?
W tradycji żydowskiej szabat nazywany jest dniem odpoczynku – Jom Menucha (יום מנוחה). Nie chodzi tu jednak po prostu o nicnierobienie czy fizyczne lenistwo. Wręcz przeciwnie, biblijna koncepcja odpoczynku ma głębszy wymiar i wiąże się bezpośrednio z aktem stworzenia świata.
Biblijne korzenie: Kiedy Bóg powiedział „dość”
Słowo szabat (שבת) pochodzi od hebrajskiego czasownika szawat, oznaczającego „zaprzestać”, „przerwać działanie”, „ustać”. Odsyła to bezpośrednio do Księgi Rodzaju. Według przekazu biblijnego Bóg przez sześć dni stwarzał świat, a siódmego dnia „zaprzestał” (szawat).
Skoro akt stworzenia został ukończony, obowiązkiem człowieka stało się naśladowanie Stwórcy i uświęcenie tego momentu. W efekcie cyfra siedem w Biblii Hebrajskiej stała się symbolem dopełnienia, ukończenia i pełni. W przeciwieństwie do innych dni tygodnia, które w języku hebrajskim są jedynie numerowane (dzień pierwszy, dzień drugi), siódmy dzień ma własną, unikalną nazwę. Czas powszedni niejako się zatrzymuje, by ustąpić miejsca świętości.
Zasady szabatu: Co można, a czego nie można robić?
Szabat zaczyna się w piątek tuż przed zachodem słońca (zapaleniem świec) i kończy w sobotę wieczorem, po pojawieniu się na niebie trzech gwiazd. Jest to czas oddzielony od reszty tygodnia.
Zgodnie z Prawem Żydowskim (Halachą), w szabat nie chodzi o unikanie wysiłku fizycznego jako takiego (można np. spacerować czy przenieść krzesło), ale o powstrzymanie się od melacha (מלאכה) – czyli pracy twórczej, zmieniającej stan materii. Istnieje 39 głównych kategorii prac zakazanych, wywiedzionych z czynności wykonywanych przy budowie biblijnego Przybytku.
Czego tradycyjnie się unika?
- Rozpalania i gaszenia ognia (współcześnie dotyczy to także obsługi elektryczności, włączania światła, telefonów i komputerów).
- Gotowania (posiłki przygotowuje się przed szabatem i utrzymuje w cieple na specjalnych płytach).
- Pisania i wymazywania.
- Podróżowania samochodem czy komunikacją miejską.
- Robienia zakupów i posługiwania się pieniędzmi.
Warto jednak pamiętać o nadrzędnej zasadzie Pikuach Nefesz (ratowanie życia). Jeśli ludzkie zdrowie lub życie jest zagrożone, obowiązek jego ratowania znosi wszystkie zakazy szabatu – wtedy nie tylko wolno, ale wręcz trzeba użyć telefonu czy samochodu.
Na bieżąco polecamy różne rzeczy na naszych social mediach: Instagram, Facebook.
Pułapka językowa: Czy „szabat” i „siedzenie” to to samo?
Skoro mowa o odpoczynku i zatrzymaniu się, warto przyjrzeć się pewnemu mylącemu podobieństwu w języku hebrajskim. Czy wiesz, że לשבת i לשבת to mogą być dwa różne wyrazy, w dodatku niepowiązane etymologicznie?
W nauce hebrajskiego kluczowe są rdzenie (szoraszim), zazwyczaj składające się z trzech spółgłosek. Intuicja podpowiada: jeśli dwa wyrazy mają te same litery, to są spokrewnione. Niestety, nie zawsze.
Spójrzmy na dwa identycznie wyglądające słowa:
1. Leszabat (לְשַׁבָּת) – „na szabat” To słowo składa się z przyimka ל (le), czyli „do/dla/na”, oraz rzeczownika szabat (שבת).
- Przykład: Ani holech leszabat (אני הולך לשבת) – Idę na szabat.
- Tutaj sprawa jest prosta: w słowie szabat widać cały rdzeń SZ-B-T (ש.ב.ת).
2. Laszewet (לָשֶׁבֶת) – „siedzieć” Tutaj sprawa jest trudniejsza. To czasownik w bezokoliczniku. Choć wygląda tak samo, jego rdzeń jest zupełnie inny: J-SZ-B (י.ש.ב). Widzimy go w czasie teraźniejszym: Ani joszew (אני יושב – ja siedzę).
Co się stało z literą Jod (י) w bezokoliczniku? W gramatyce hebrajskiej litera Jod na początku rdzenia jest „nieśmiała”. Gdy w bezokoliczniku przed rdzeniem pojawia się przedrostek L, litera Jod często znika (wypada). Aby wyrównać „bilans” liter, na końcu słowa dodajemy Taw (ת). Dlatego Laszewet (siedzieć) i Leszabat (na szabat) piszemy identycznie, mimo że pochodzą od zupełnie innych rdzeni.
Jak wygląda Szabat w praktyce? Różnorodność tradycji
Szabat to nie tylko zakazy i gramatyka, to przede wszystkim Oneg Szabat – rozkosz szabatu. To czas na uroczyste posiłki, śpiewanie pieśni (zmirot) i bycie z rodziną.
Obchody zaczynają się od zapalenia świec i Kiduszu (uświęcenia) nad winem. Na stole pojawiają się dwie chałki, przykryte serwetą, co symbolizuje podwójną porcję manny, którą Izraelici zbierali na pustyni przed szabatem. Koniec szabatu wyznacza ceremonia Hawdali (oddzielenia), podczas której wącha się aromatyczne zioła i gasi plecioną świecę w winie, symbolicznie oddzielając czas święty od czasu powszedniego.
Czy wszyscy obchodzą go tak samo? Sposób przeżywania tego dnia zależy od nurtu judaizmu:
- Żydzi ortodoksyjni: Ściśle przestrzegają wszystkich zakazów melacha. Korzystają z tzw. zegarów szabatowych do sterowania światłem i nie przemieszczają się pojazdami.
- Judaizm konserwatywny: Zachowuje tradycyjne ramy, ale dopuszcza pewne modyfikacje w imię zachowania życia wspólnotowego (np. niektórzy zezwalają na dojazd do synagogi).
- Judaizm reformowany: Podchodzi do zasad bardziej indywidualnie. Dla wielu osób z tego nurtu szabat to czas duchowego odpoczynku, który nie musi wiązać się z rezygnacją z gotowania czy pisania, jeśli te czynności sprawiają im przyjemność i pozwalają odpocząć psychicznie.
Niezależnie od podejścia, cel pozostaje ten sam: zatrzymać pęd codzienności i znaleźć czas na to, co duchowe.
Chcesz wiedzieć więcej?
Interesuje Cię kultura żydowska i język, w którym zapisano Biblię?
📩 Zapisz się do naszego newslettera, aby otrzymywać regularne dawki wiedzy o tradycji i języku hebrajskim.
🎓 Chcesz pójść krok dalej? Sprawdź naszą ofertę kursów:
- Kurs hebrajskiego biblijnego – odkryj oryginalne znaczenie świętych tekstów.
- Kurs hebrajskiego współczesnego – naucz się języka, którym mówi dzisiejszy Izrael.
