Zwrot „Mazal Tow” jest powszechnie rozpoznawalny jako tradycyjne żydowskie gratulacje. Choć w popkulturze często tłumaczy się go jako „powodzenia”, jego dosłowne znaczenie oraz historia sięgają znacznie głębiej – do starożytnej astronomii i wierzeń, które z czasem uległy językowej ewolucji. Poniższy artykuł wyjaśnia pochodzenie tego wyrażenia, różnice w wymowie oraz jego biblijne korzenie.
Znaczenie dosłowne i etymologia
Współczesne wyrażenie składa się z dwóch słów hebrajskich: מזל (mazal) oznaczającego „szczęście” lub „los” oraz טוב (tow) oznaczającego „dobry”. Jednak pierwotne znaczenie słowa mazal nie odnosiło się do abstrakcyjnego pojęcia szczęścia.
Etymolodzy wskazują, że słowo to wywodzi się z języka akadyjskiego, od terminu manzaltu, oznaczającego „pozycję gwiazdy” lub „stację bogów”. W starożytności wierzono, że los człowieka jest ściśle powiązany z układem ciał niebieskich. Dosłowne tłumaczenie Mazal Tow to zatem „Dobra Konstelacja” lub „Pomyślny Gwiazdozbiór”. Życzenie to oznaczało nadzieję, że dane wydarzenie odbywa się pod wpływem sprzyjającego układu gwiazd.
Interesuje Cię kultura żydowska?
Zapisz się na kurs hebrajskiego!
Ślad biblijny: Mazalot w 2 Księdze Królewskiej
W Biblii hebrajskiej (Tanach) słowo to jest niezwykle rzadkie. W formie liczby mnogiej – מזלות (Mazalot) – pojawia się tylko raz, w 2 Księdze Królewskiej (23,5). Wstępuje tam w kontekście negatywnym, podczas opisu reform króla Jozjasza, który zwalczał obce kulty, w tym kult ciał niebieskich.
Fragment ten stanowił wyzwanie dla tłumaczy na przestrzeni wieków, co widać w różnorodności polskich i łacińskich przekładów wersetu opisującego składanie ofiar:
Tekst oryginalny: וְאֶת־הַמְקַטְּרִים לַבַּעַל לַשֶּׁמֶשׁ וְלַיָּרֵחַ וְלַמַּזָּלוֹת וּלְכֹל צְבָא הַשָּׁמָיִם
- Wulgata: duodecim signis (dwanaście znaków).
- Biblia Warszawska: „(…) dla gwiazd zodiaku”.
- Biblia Gdańska: „(…) i planetom”.
- Biblia Tysiąclecia: „(…) gwiazdozbiorom”.
- Przekład ks. Jakuba Wujka: „(…) i dwanaście znakom”.
- Biblia Brzeska: „(…) znakom”.
Widać wyraźnie, że biblijne מַזלות tożsamy jest z zodiakiem. Dopiero w okresie talmudycznym i średniowiecznym judaizm zaczął odchodzić od ściśle astrologicznego rozumienia tego słowa na rzecz „losu” zesłanego przez Boga, co pozwoliło na bezpieczne włączenie go do języka codziennego. Podobne brzmieniowo słowo pojawia się też w księdze Hioba przy opisie nieboskłonu, również tylko jednokrotnie. Jest to słowo מזרות (mazarot), które badaczom było trudno wywieść z jakiegoś innego źródła, więc wskazuje się jako ten sam koncept tylko zapisany przez „r” zamiast „l”. W tłumaczeniach zresztą było oddawane bardzo podobnie (jako: gwiazdy zodiaku, gwiazdy południowe, gwiazda poranna, konstelacje, lub po prostu mazarot).
Historia ewolucji zwrotu mazal
Zmiana znaczenia następowała stopniowo. W hebrajskim misznaickim słowo mazal nadal oznaczało planetę lub konstelację. Zwrot „Mazal Tow” (מזל טוב) w znaczeniu „dobry znak” lub „pomyślność” zaczął pojawiać się w okresie gaonów, czyli już późniejszych mędrców i filozofów żydowskich we wczesnym średniowieczu. Chodziło tu o przekonania astrologiczne, że pewne znaki na niebie (np. układy gwiazd, znaki zodiaku…) mogą decydować o losie ludzkim. Wraz z tym pojawiały się również przestrogi wielu rabinów, żeby nie traktować znaków niebieskich jako czegoś determinującego los ludzki oraz żeby nie podchodzić nazbyt religijnie do gwiazd.
Kluczową rolę w popularyzacji wyrażenia odegrał język jidysz, używany przez Żydów aszkenazyjskich w Europie. To właśnie w kulturze jidysz i w nowożytnym hebrajskim fraza ta straciła konotacje magiczne, stając się standardową formułą gratulacyjną. Jako ciekawostkę historyczną warto odnotować, że w słownikach języka angielskiego zwrot Mazel tow został po raz pierwszy zarejestrowany w 1862 roku, co świadczy o jego przenikaniu do kultury zachodniej w XIX wieku.
Wymowa: Mazel czy Mazal?
Współcześnie funkcjonują dwa warianty wymowy, zależne od pochodzenia i kontekstu kulturowego:
1. Wymowa aszkenazyjska (Jidysz) W tradycji Żydów z Europy Środkowo-Wschodniej akcent pada na przedostatnią sylabę. Dlatego samogłoska /a/ w sylabie akcentowanej zostaje zachowana, ale już w kolejnej sylabie nieakcentowanej ulega redukcji.
- Stąd wymowa: MA-zel tow (lub MA-zeł tow).
- To forma najczęściej spotykana w literaturze jidysz, folklorze oraz w starszych filmach amerykańskich.
2. Wymowa sefardyjska i izraelska (Współczesny Hebrajski) Współczesny język hebrajski w Izraelu przyjął wymowę sefardyjską, gdzie akcent pada na ostatnią sylabę (podobnie jak w biblijnym hebrajskim). W związku z tym samogłoska /a/ w ostaniej sylabie zostaje zachowana.
- Stąd wymowa: ma-ZAL tow.
- Jest to standardowa forma używana obecnie w Izraelu.
Kulturowe niuanse i idiomy w Jidysz i Ladino
Słowo mazal stało się bazą dla wielu idiomów w językach żydowskiej diaspory, odzwierciedlając specyficzne postrzeganie losu.
W języku jidysz powstały określenia opisujące różne rodzaje szczęścia, na przykład:
- Ajzn mazl (אייזן מזל, od jid. אייזן – ajzn – żelazo) – „żelazne szczęście”, oznaczające potężną pomyślność.
- Szlimazl (שלימזל, niem. / jid. schlimm + hebr. mazal) – określenie pechowca, osoby, na którą nieszczęścia spadają seryjnie. Etymologia ludowa czasem żartobliwie łączy to słowo z „szlim-mojz” (zła mysz), jednak naukowo wywodzi się ono z połączenia germańsko-semickiego. Skąd też nasza polska: ślamazara!
Z kolei w języku ladino (judeo-hiszpańskim), używanym przez Sefardyjczyków, podejście do losu było często bardziej fatalistyczne, co widać w przysłowiach mówiących, że rodzice mogą dać posag, ale mazal musi dać Bóg. Istnieją tam barwne metafory, takie jak:
- Mazal cimineado – „dymiący los” (szczęście niejasne, mroczne).
- Mazal tapado – „zakorkowane szczęście” (niedostępne).
Warto również odnotować różnicę w zastosowaniu. Tradycyjnie u Sefardyjczyków Mazaltov bywało imieniem żeńskim (odpowiednik Fortunaty), dlatego przy gratulacjach z okazji narodzin chłopca częściej używano formuły Besiman Tow (w dobry znak), rezerwując Mazal Tow dla dziewczynek.
Zastosowanie praktyczne: Mazal Tow a Behaclacha
Właściwe użycie zwrotu zależy od czasu wydarzenia. W języku polskim życzymy „powodzenia” przed faktem. W kulturze hebrajskiej istnieje wyraźne rozróżnienie:
- Behaclacha (בְּהַצְלָחָה) – oznacza „z sukcesem” i jest odpowiednikiem polskiego „powodzenia”. Używa się go przed wydarzeniem (np. przed egzaminem).
- Mazal Tow (מַזָּל טוֹב) – jest formą gratulacji używaną po pomyślnym ważnym życiowo wydarzeniu (np. po zaręczynach, narodzinach dziecka, zdanym egzaminie, ślubie). Taka forma gratulacji od razu też zawiera życzenie pomyślności w dalszej drodze.
Wyjątkiem jest ciąża – zgodnie z tradycją unika się życzenia Mazal Tow przed porodem, zastępując je zwrotem Besza’a towa (בְּשָׁעָה טוֹבָה – „w dobrej godzinie”), aby nie zapeszyć przyszłego losu, który – jak wskazuje etymologia – był kiedyś zapisany w gwiazdach.
