Żydzi brali udział w polskich walkach o niepodległość od końca XVIII wieku. Ich udział przybierał różne formy: od służby wojskowej i walki zbrojnej po manifestacje patriotyczne i działalność społeczną. Służyli w insurekcji kościuszkowskiej i w Legionach Dąbrowskiego, tworzyli żydowską Gwardię Miejską w czasie powstania listopadowego, uczestniczyli w manifestacjach przed powstaniem styczniowym, służyli w Legionach Piłsudskiego i w wojnie polsko-bolszewickiej. Społeczność żydowska nie była jednolita – byli w niej polscy patrioci, ortodoksi, asymilatorzy, syjoniści i bundowcy – ale historia wielu jej członków jest częścią historii polskiej niepodległości. Z okazji 11 listopada przypominamy kilka postaci i wydarzeń, a przy okazji hebrajskie słowa, które pomagają tę historię opowiedzieć.
Berek Joselewicz i pułk jazdy w insurekcji kościuszkowskiej
Berek Joselewicz urodził się w 1764 roku w Kretyndze na Żmudzi (dziś Kretinga na Litwie). W czasie insurekcji kościuszkowskiej zwrócił się do Tadeusza Kościuszki z prośbą o zgodę na utworzenie oddziału złożonego z Żydów. 17 września 1794 roku Kościuszko wydał odezwę w sprawie utworzenia takiego pułku i mianował Joselewicza jego pułkownikiem. Miesiąc później, 17 października 1794 roku, Joselewicz wydał własną odezwę do ludności żydowskiej, wzywającą do wstępowania w szeregi. Według opracowań pułk jazdy lekkiej, nazywany pułkiem starozakonnym, liczył około 500 żołnierzy.
4 listopada 1794 roku, podczas szturmu wojsk rosyjskich na warszawską Pragę, pułk został niemal całkowicie rozbity. Joselewicz przeżył. Po upadku insurekcji wyjechał do Galicji i osiadł we Lwowie. W 1798 roku wstąpił do Legionów Polskich generała Dąbrowskiego we Włoszech, a później służył w armii francuskiej i w wojsku Księstwa Warszawskiego. Za szarżę pod Frydlandem w 1807 roku otrzymał Krzyż Virtuti Militari. Zginął 5 maja 1809 roku pod Kockiem, w starciu z huzarami austriackimi. Jego syn, Józef Berkowicz, walczył później w powstaniu listopadowym.
Ciekawostka językowa: imię Berek to zdrobnienie od Ber, czyli w jidysz „niedźwiedź”. W tradycji aszkenazyjskiej imię to łączono z jego hebrajskim odpowiednikiem – Dow (דב), także „niedźwiedź”. Stąd podwójne imię Dow Ber, popularne w Polsce i na Litwie. Tak brzmiało też pełne imię Joselewicza.
Powtarzaj słówka z naszymi fiszkami
Fiszki Klubu Hebrajskiego pomogą Ci zapamiętać słówka z tego wpisu. Darmowa wysyłka do Paczkomatu od 130 zł.
Żydowska Gwardia Miejska w powstaniu listopadowym
W czasie powstania listopadowego władze powstańcze ograniczały udział Żydów w Gwardii Narodowej. Gdy w marcu 1831 roku dopuszczono do niej część Żydów, wiązało się to z warunkami – dotyczącymi między innymi majątku, znajomości języka i zgolenia brody. Dla religijnych Żydów ten ostatni warunek był nie do przyjęcia. Rozwiązaniem była osobna, żydowska Gwardia Miejska w Warszawie, w której nie wymagano golenia brody.
Gwardia Miejska była formacją porządkowo-wojskową, a nie oddziałem liniowym. Dbała o bezpieczeństwo i porządek w mieście w czasie powstania. Przez jej szeregi przewinęło się około 1300 osób, niemal wyłącznie Żydów.
Manifestacje przed powstaniem styczniowym: Michał Landy i rabin Dow Ber Meisels
W latach 1860–1861, jeszcze przed wybuchem powstania styczniowego w 1863 roku, w Warszawie odbywały się patriotyczne manifestacje. Brali w nich udział także Żydzi.
8 kwietnia 1861 roku, podczas manifestacji na placu Zamkowym, rosyjskie wojsko otworzyło ogień do tłumu. Według przekazów, gdy pobity zakonnik upuścił krzyż, podniósł go 17-letni Michał Landy, uczeń Gimnazjum Realnego i warszawskiej Szkoły Rabinów. Został ciężko ranny i zmarł następnego dnia, 9 kwietnia, w szpitalu św. Rocha. Pochowano go w nocy z 10 na 11 kwietnia na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej.
Rabinem Warszawy był wtedy Dow Ber Meisels – noszący, jak Joselewicz, „niedźwiedzie” imię. Wzywał Żydów do solidarności z Polakami i uczestniczył w pogrzebach ofiar manifestacji razem z duchowieństwem katolickim. Jesienią 1861 roku został aresztowany przez władze rosyjskie, a na początku 1862 roku wydalony z Królestwa Polskiego. Jeszcze w tym samym roku pozwolono mu wrócić do Warszawy. W czasie powstania styczniowego został wydalony ponownie. Zmarł w Warszawie w 1870 roku.
Legiony Piłsudskiego i Wojsko Polskie
Do Legionów Polskich, utworzonych w 1914 roku, wstąpiło wielu Żydów i „Polaków wyznania mojżeszowego” – wśród nich prawnicy, lekarze i artyści. Malarz Leopold Gottlieb wstąpił ochotniczo do I Brygady Legionów i stał się jej malarzem i dokumentalistą: portretował żołnierzy i utrwalał sceny z życia legionowego.
Żydzi i Polacy żydowskiego pochodzenia służyli też w odradzającym się Wojsku Polskim. Bernard Mond pochodził z zasymilowanej rodziny żydowskiej, sam był praktykującym katolikiem. W czasie I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej, w listopadzie 1918 roku walczył w obronie Lwowa, a 6 czerwca 1920 roku został ranny pod Kijowem. W październiku 1932 roku objął dowództwo 6. Dywizji Piechoty, a w grudniu tego samego roku awansował na generała brygady. Dowodził dywizją również we wrześniu 1939 roku. Piłsudski nazwał go „dzielnym Żydem”.
Wojna 1920 roku
W odrodzonej Polsce żyło – według spisu z 1921 roku – około trzech milionów Żydów. W wojnie polsko-bolszewickiej wielu z nich służyło w Wojsku Polskim, jako poborowi i ochotnicy. Postawy polityczne społeczności żydowskiej były zróżnicowane, ale część żydowskich partii i środowisk wzywała do obrony kraju.
Ta historia ma też trudną stronę. W połowie sierpnia 1920 roku, w czasie ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę, minister spraw wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski wydał rozkaz, na mocy którego żołnierzy, oficerów i ochotników pochodzenia żydowskiego wycofywano z jednostek i kierowano do obozu w Jabłonnie pod Warszawą. Decyzja wynikała z nieufności wobec lojalności żydowskich żołnierzy. Szacunki liczby internowanych bardzo się różnią – od około 5 do 17 tysięcy osób – a dokładna liczba nie jest znana. Likwidację obozu zarządzono 9 września 1920 roku, między innymi po interwencji wicepremiera Ignacego Daszyńskiego i po protestach posłów żydowskich, gmin i części polskiej opinii publicznej.
W 1936 roku naczelnym rabinem Wojska Polskiego został Baruch Steinberg, uczestnik obrony Lwowa w 1918 roku. Wiosną 1940 roku został zamordowany przez NKWD w Katyniu. Wśród ofiar zbrodni katyńskiej było kilkaset osób pochodzenia żydowskiego.
Hebrajskie słowa na 11 listopada
| Po polsku | Wymowa | Po hebrajsku |
|---|---|---|
| niepodległość | acmaut | עצמאות |
| dzień niepodległości (w Izraelu: święto niepodległości Izraela) | jom ha-acmaut | יום העצמאות |
| wolność | cherut | חירות |
| żołnierz | chajal | חייל |
| siła, dzielność; wojsko | chajil | חיל |
| bohater | gibor | גיבור |
| ojczyzna, ziemia rodzinna | moledet | מולדת |
| niedźwiedź | dow | דב |
W tabeli używamy polskiej transkrypcji. W zapisie międzynarodowym spotkasz też formy atzma’ut i Dov. Wyrażenie jom ha-acmaut znaczy dosłownie „dzień niepodległości”, ale w Izraelu to oficjalna nazwa święta upamiętniającego powstanie Państwa Izrael w 1948 roku – nie polskiego 11 listopada.
Słowo chajal (żołnierz) należy do tej samej rodziny co biblijne chajil – „siła, dzielność, zdolność”, a także „wojsko”. To słowo pojawia się w znanym wyrażeniu eszet chajil – „dzielna kobieta” z Księgi Przysłów (Prz 31,10). Moledet (ojczyzna, ziemia rodzinna) pochodzi od rdzenia „rodzić”. W formie moladtecha pojawia się w słowach Boga do Abrahama: „Idź z twojej ziemi, z twojej ojczyzny…” (Rdz 12,1), o czym piszemy we wpisie o parszy Lech Lecha.
Najczęstsze pytania
Kim był Berek Joselewicz?
Berek Joselewicz (1764–1809) był pułkownikiem pułku jazdy złożonego z Żydów, utworzonego w 1794 roku za zgodą Tadeusza Kościuszki. Później służył w Legionach Dąbrowskiego, w armii francuskiej i w wojsku Księstwa Warszawskiego. Zginął pod Kockiem 5 maja 1809 roku.
Kim był Michał Landy?
Michał Landy był 17-letnim uczniem warszawskiej Szkoły Rabinów. 8 kwietnia 1861 roku podczas patriotycznej manifestacji w Warszawie, według przekazów, podniósł krzyż upuszczony przez zakonnika. Został ciężko ranny i zmarł 9 kwietnia 1861 roku w szpitalu św. Rocha.
Jak jest „niepodległość” po hebrajsku?
Niepodległość to po hebrajsku acmaut (עצמאות, w zapisie międzynarodowym także atzma’ut). Wyrażenie jom ha-acmaut (יום העצמאות) znaczy „dzień niepodległości” – w Izraelu to nazwa święta niepodległości Izraela.
Historia i język
Historia Żydów w Polsce to także historia języków – hebrajskiego, jidysz i polskiego, które przez stulecia żyły obok siebie. Jeśli chcesz poznać hebrajski, zapraszamy na kursy hebrajskiego online – po polsku, w małych grupach.