Słowo „trefny” pochodzi z hebrajskiego. Hebrajskie trefa (טרפה) oznacza zwierzę rozszarpane przez drapieżnika, którego według Tory nie wolno jeść. Przez jidysz (trejf) słowo trafiło do polszczyzny. Dziś „trefny” znaczy po polsku tyle, co podejrzany, nielegalny, nie w porządku. Zanim jednak stało się polskim słowem, przeszło długą drogę: od Biblii, przez Miszną i Talmud, aż po ulice przedwojennych miasteczek.
Trefny – co to znaczy po polsku?
Słowniki podają dwa znaczenia. Pierwsze, dosłowne, dotyczy judaizmu: trefny to niekoszerny, czyli niedozwolony do jedzenia według żydowskiego prawa. Drugie, potoczne, znamy wszyscy: trefny towar, trefne pieniądze, trefny interes. Czyli kradziony, nielegalny albo po prostu podejrzany.
Niewiele osób, które mówią „trefny”, wie, że używa słowa z Biblii hebrajskiej.
Skąd się wzięło słowo trefny?
Rdzeń ט־ר־ף (t-r-f) znaczy „rozszarpywać, rozrywać”. Wyrasta z niego cała rodzina słów, od biblijnych po współczesny slang.
| Po polsku | Wymowa | Po hebrajsku |
|---|---|---|
| zwierzę rozszarpane; mięso niekoszerne | trefa | טרפה |
| rozszarpywać; potocznie: pochłaniać jedzenie | litrof | לטרוף |
| drapieżnik | toref | טורף |
| zdobycz; w Biblii także pokarm | teref | טרף |
| szalony, zwariowany | metoraf | מטורף |
| roztrzepane jajko | beca trufa | ביצה טרופה |
| padlina (słowo, które w Biblii stoi obok trefy) | newela | נבלה |
Trefa w Torze
Najważniejszy werset znajduje się w Księdze Wyjścia:
„Będziecie dla Mnie ludźmi świętymi. Mięsa rozszarpanego w polu nie będziecie jeść, rzućcie je psom” (Wj 22,30)
Po hebrajsku „mięso rozszarpane w polu” to basar ba-sade trefa (בשר בשדה טרפה). Zakaz zaczyna się od świętości, a nie od higieny czy zdrowia. W polskich i hebrajskich wydaniach Biblii to werset 22,30, w angielskich 22,31.
W Księdze Kapłańskiej (22,8) trefa pojawia się w parze z newelą, czyli padliną: kapłanowi nie wolno jeść ani zwierzęcia, które padło samo, ani rozszarpanego przez drapieżnika. Już Tora rozróżnia te dwie kategorie.
Jakub, Laban i Józef
To samo słowo pojawia się w opowieściach o patriarchach. Jakub, który przez 20 lat pasł stada teścia, mówi do Labana: „trefa lo heweti elecha, anochi achatena” – „rozszarpanego nie przynosiłem ci, sam pokrywałem stratę” (Rdz 31,39). Pasterz mógł przynieść właścicielowi szczątki zwierzęcia jako dowód, że go nie ukradł. Jakub tego nie robił i płacił z własnej kieszeni. Więcej o samym Jakubie w tekście o znaczeniu imienia Jakub.
Kilka rozdziałów dalej bracia przynoszą Jakubowi zakrwawioną szatę Józefa. Ojciec woła: „tarof toraf Josef” – טרף טרף יוסף (Rdz 37,33). Czasownik jest powtórzony dla wzmocnienia: „Józef na pewno został rozszarpany!”. Ironia polega na tym, że żaden drapieżnik Józefa nie dopadł. Sprzedali go bracia.
W błogosławieństwie dla synów Jakub mówi jeszcze o Beniaminie: „ze’ew jitraf” – „wilk, który rozszarpuje” (Rdz 49,27).
Trefa w Misznie i Talmudzie
W Torze trefa to zwierzę rozszarpane. Rabini poszli jednak dalej. Trzeci rozdział traktatu Chulin w Misznie (najstarszym spisanym zbiorze żydowskiego prawa, ok. 200 r.) zaczyna się od słów „elu trefot ba-behema” – „oto trefy u zwierzęcia”. Dalej następuje lista obrażeń, przez które zwierzę jest trefą: przebity przełyk, przecięta tchawica, przebita opona mózgu, przebite serce, złamany kręgosłup z przerwanym rdzeniem, uszkodzone płuca.
Miszna kończy listę zasadą: każde zwierzę, które z takim obrażeniem nie mogłoby przeżyć, jest trefą. Drapieżnik nie jest już potrzebny. Trefą może być nawet zwierzę zabite zgodnie z rytuałem, jeśli po uboju okaże się, że miało śmiertelną wadę.
Talmud (Chulin 42a) przytacza tradycję szkoły rabiego Jiszmaela: osiemnaście tref przekazano Mojżeszowi na Synaju. Inny uczony, Ulla, mówi o ośmiu rodzajach: przebite i przecięte, usunięte i brakujące, rozdarte i zagryzione, spadłe i połamane (Chulin 43a). Majmonides, średniowieczny rabin i lekarz, doliczył się 70 przypadków, a Józef Karo uporządkował je w kodeksie Szulchan Aruch (Jore Dea 29–60) według części ciała zwierzęcia.
W mowie potocznej trefą zaczęto w końcu nazywać wszystko, co niekoszerne: wieprzowinę, owoce morza, mięso z mlekiem. Dla prawników to nieścisłe, ale tak żyje język.
Przez jidysz do polskiego
Polszczyzna nie wzięła tego słowa wprost z hebrajskiego. Hebrajski był dla Żydów w Polsce językiem modlitwy i ksiąg, a na co dzień mówili w jidysz. W jidysz trefa zmieniła się w trejf (טרייף) – zwykły przymiotnik „niekoszerny”. Polacy słyszeli go od sąsiadów na targu i w sklepie, a z polską końcówką powstało „trefny”. Więcej o różnicach między tymi językami w tekście Czy hebrajski i jidysz to to samo?
Po drodze znaczenie się przesunęło. Coś, czego nie wolno jeść, stało się czymś, czego nie wolno brać, kupować ani dotykać. Stąd trefny towar i trefny interes. Tą samą drogą przyszły do nas „koszerny”, „mecyja” czy hucpa.
Uwaga na fałszywych przyjaciół
- Trefl w kartach nie ma nic wspólnego z trefą. Pochodzi z francuskiego trèfle, czyli koniczyna.
- Trefniś, czyli dawny błazen, też nie. W dawnej polszczyźnie było drugie, zupełnie inne „trefny” – zapożyczone z węgierskiego tréfás, „żartobliwy, dowcipny”.
Trefa we współczesnym hebrajskim
W Izraelu rdzeń ט־ר־ף ma się świetnie. Toref to drapieżnik w filmie przyrodniczym. Litrof w potocznym języku znaczy „pochłonąć”, np. pizzę. Metoraf to szalony, a mesiba metorefet to szalona impreza. W przepisach kulinarnych zobaczysz beca trufa, czyli roztrzepane jajko, dosłownie „rozszarpane”. Jajecznica to co innego: beca mekuszkeszet (ביצה מקושקשת).
Ucz się hebrajskiego razem z nami
Jedno słowo, a za nim Biblia, Talmud, jidysz i polski slang. Tak właśnie wygląda nauka hebrajskiego w Klubie Hebrajskim: od rdzenia do historii. Jeśli chcesz poznać takie słowa od środka, zajrzyj do naszych kursów hebrajskiego online albo zacznij od darmowych materiałów do nauki.

Najczęstsze pytania
Skąd pochodzi słowo trefny?
Z hebrajskiego trefa (טרפה), które w Torze oznacza zwierzę rozszarpane przez drapieżnika. Do polskiego słowo przyszło przez jidysz, w którym brzmiało trejf.
Co znaczy trefny?
W judaizmie: niekoszerny, niedozwolony do jedzenia. Potocznie: podejrzany, nielegalny, kradziony, np. trefny towar.
Czym różni się trefa od niekoszernego jedzenia?
W prawie żydowskim trefa to ściśle zwierzę rozszarpane albo mające śmiertelną wadę, wymienioną w Misznie i Talmudzie. Potocznie trefą nazywa się każde niekoszerne jedzenie.
Czy trefl w kartach pochodzi od trefa?
Nie. Trefl pochodzi z francuskiego trèfle, czyli koniczyna. Podobieństwo do słowa trefny jest przypadkowe.
