Przejdź do treści
Strona główna » Czy Jonasza połknął wieloryb?

Czy Jonasza połknął wieloryb?

    Według Biblii hebrajskiej Jonasza nie połknął wieloryb, tylko „wielka ryba” – po hebrajsku dag gadol (דג גדול). Słowo „wieloryb” nie pada w Księdze Jonasza ani razu. Pojawiło się dopiero w późniejszych przekładach, przez grecki i łaciński tekst Nowego Testamentu. W tym wpisie sprawdzamy, co dokładnie mówi oryginał, skąd wziął się wieloryb i dlaczego ryba Jonasza w połowie opowieści… zmienia rodzaj.

    Co mówi Księga Jonasza?

    Księga Jonasza to jedna z najkrótszych ksiąg Biblii: ma cztery rozdziały i 48 wersetów. Bóg posyła proroka Jonasza do Niniwy, stolicy Asyrii, żeby ostrzegł jej mieszkańców. Jonasz ucieka statkiem w przeciwnym kierunku, do Tarszisz. Na morzu zrywa się burza, marynarze wyrzucają Jonasza za burtę i wtedy pojawia się ryba.

    Werset, o który chodzi, brzmi po hebrajsku:

    וַיְמַן יהוה דָּג גָּדוֹל לִבְלֹעַ אֶת־יוֹנָה
    wa-jeman Adonai dag gadol liwloa et Jona
    „I wyznaczył Pan wielką rybę, aby połknęła Jonasza” (Jon 2,1)

    Dag to „ryba”, a gadol – „wielki”. Tekst nie mówi nic więcej: ani jaki to gatunek, ani jak wyglądał. Jonasz spędza we wnętrzu ryby trzy dni i trzy noce, modli się, a ryba wyrzuca go na ląd.

    Uwaga na numerację: w polskich i hebrajskich wydaniach ten werset to Jon 2,1, a w wielu przekładach angielskich – Jon 1,17.

    Bóg „wyznacza” rybę

    Ciekawe jest też słowo wa-jeman – „wyznaczył, przygotował”. Ten sam czasownik wraca w Księdze Jonasza jeszcze trzy razy: Bóg „wyznacza” krzew, który daje Jonaszowi cień (Jon 4,6), robaka, który ten krzew niszczy (Jon 4,7), i gorący wiatr ze wschodu (Jon 4,8). Ryba nie jest więc potworem, który przypadkiem napada na proroka. Jest jednym z narzędzi, przez które Bóg prowadzi Jonasza.

    Skąd wziął się wieloryb?

    Wieloryb przyszedł do nas przez kolejne przekłady:

    • Septuaginta, czyli grecki przekład Biblii hebrajskiej, oddała dag gadol jako kētos megas. Greckie kētos to „wielkie zwierzę morskie, potwór morski”.
    • Ewangelia Mateusza, napisana po grecku, wspomina tę historię słowami Jezusa: „Jak Jonasz był trzy dni i trzy noce we wnętrzu kētos…” (Mt 12,40).
    • Wulgata, łaciński przekład, w Księdze Jonasza pisze o „wielkiej rybie” (piscis grandis), ale w Ewangelii Mateusza – o cetus.
    • Z greckiego kētos i łacińskiego cetus pochodzi naukowa nazwa waleni – Cetacea. Z czasem „zwierzę morskie” zaczęto rozumieć po prostu jako wieloryba. Angielska Biblia Króla Jakuba w Mt 12,40 mówi już wprost o „brzuchu wieloryba” (the whale’s belly).

    To podobna historia jak z Mojżeszem z rogami: obraz, który wszyscy znamy, nie pochodzi z hebrajskiego tekstu, tylko z tego, jak go kiedyś przetłumaczono.

    Ryba, która zmienia rodzaj: dag i daga

    W hebrajskim tekście jest jeszcze jeden szczegół, którego nie widać w tłumaczeniu. W Jon 2,1 ryba to dag – słowo rodzaju męskiego. Ale już w następnym wersecie Jonasz modli się „z wnętrza ha-daga” (Jon 2,2), czyli używa formy żeńskiej. A w Jon 2,11 Bóg mówi znowu do dag, w rodzaju męskim.

    Komentatorzy wyjaśniali to różnie. Część z nich, jak Abraham Ibn Ezra, uważała, że to po prostu dwie formy tego samego słowa – daga w Biblii często oznacza ryby w ogóle, np. „ryby morskie” w opisie stworzenia (Rdz 1,26). Midrasz, który przytacza Raszi, opowiada za to barwną historię: Jonaszowi w pierwszej, „męskiej” rybie było tak wygodnie, że wcale nie myślał o modlitwie. Dlatego Bóg przeniósł go do ryby „żeńskiej”, pełnej ikry i ciasnej – i dopiero tam Jonasz zaczął się modlić.

    Ryba, wieloryb i gołąb po hebrajsku

    Po polskuWymowaPo hebrajsku
    rybadagדג
    ryby (zbiorowo), ryba (forma żeńska)dagaדגה
    wielka rybadag gadolדג גדול
    wieloryb (we współczesnym hebrajskim)liwjatanלווייתן
    wielkie zwierzę morskie (w Biblii)taninתנין
    gołąb, gołębica; imię Jonaszjonaיונה

    Ciekawostka: współczesne hebrajskie słowo na wieloryba, liwjatan, pochodzi od biblijnego Lewiatana – morskiego potwora z Księgi Hioba i Psalmów. W opisie stworzenia Biblia mówi z kolei o taninim gdolim, „wielkich potworach morskich” (Rdz 1,21). Żadne z tych słów nie pojawia się jednak w historii Jonasza.

    Jonasz znaczy „gołąb”

    Samo imię proroka, Jona (יונה), znaczy po hebrajsku „gołąb” albo „gołębica”. To ten sam ptak, którego Noe wypuszcza z arki i który wraca z liściem oliwnym (Rdz 8,11). Jonasz to więc gołąb, który zamiast lecieć tam, gdzie go posłano, ucieka… i ląduje w rybie. Biblijni autorzy lubili takie gry słów, o czym piszemy też we wpisie o wieży Babel.

    Kim był Jonasz?

    Prorok Jonasz, syn Amittaja, pojawia się też w Drugiej Księdze Królewskiej, w czasach króla Jeroboama II, czyli w VIII wieku p.n.e. (2 Krl 14,25). Sama Księga Jonasza jest jednak według wielu badaczy dużo późniejsza i powstała prawdopodobnie po niewoli babilońskiej. Badacze spierają się też, czy autor chciał opisać wydarzenie historyczne, czy opowiedzieć przypowieść o Bożym miłosierdziu – także wobec obcych narodów.

    Niniwa, do której Jonasz został posłany, leżała nad Tygrysem, naprzeciw dzisiejszego Mosulu w Iraku. W Mosulu przez wieki znajdował się grób, który tradycja łączyła z Jonaszem (Nebi Junus). Został zniszczony w 2014 roku.

    Księga Jonasza w Jom Kipur

    W tradycji żydowskiej Księgę Jonasza czyta się w całości w synagodze w Jom Kipur, w Dzień Przebłagania, podczas popołudniowej modlitwy. To nie przypadek: to historia o tym, że nawet wielkie, obce miasto może się zmienić, a Bóg przyjmuje skruchę. W chrześcijaństwie Jonasz jest z kolei „znakiem” – Jezus porównuje trzy dni Jonasza w rybie z trzema dniami przed zmartwychwstaniem (Mt 12,39–41).

    Najczęstsze pytania

    Czy Jonasza połknął wieloryb?

    Nie według tekstu hebrajskiego. Księga Jonasza mówi o „wielkiej rybie” (dag gadol). Wieloryb pojawił się później, w przekładach Nowego Testamentu, przez greckie słowo kētos – „potwór morski”.

    Ile dni Jonasz był w brzuchu ryby?

    Trzy dni i trzy noce (Jon 2,1). Potem ryba wyrzuciła go na ląd.

    Jak jest „ryba” i „wieloryb” po hebrajsku?

    Ryba to dag (דג), a wieloryb we współczesnym hebrajskim to liwjatan (לווייתן), od biblijnego Lewiatana.

    Co znaczy imię Jonasz?

    Jonasz to po hebrajsku Jona (יונה), czyli „gołąb” albo „gołębica”.

    Kiedy czyta się Księgę Jonasza?

    W tradycji żydowskiej czyta się ją w całości w Jom Kipur, podczas popołudniowej modlitwy w synagodze.

    Czytaj Biblię w oryginale

    Jedno słowo w oryginale potrafi zmienić obraz, który znamy od dzieciństwa. Jeśli chcesz samodzielnie odkrywać takie szczegóły, zapraszamy na kurs hebrajskiego biblijnego online – po polsku, na żywo, w małych grupach, od zera.